Adam and Eve in the Armenian Traditions, Fifth through Seventeenth Centuries

Adam and Eve in the Armenian Traditions, Fifth through Seventeenth Centuries

Michael E. Stone
Copyright Date: 2013
Pages: 764
https://www.jstor.org/stable/j.ctt5hjgx8
  • Cite this Item
  • Book Info
    Adam and Eve in the Armenian Traditions, Fifth through Seventeenth Centuries
    Book Description:

    The Adam and Eve stories are a foundational myth in the Jewish and Christian worlds, and the way they were recounted reveals a great deal about those doing the retelling. How did the Armenians retell these stories? What values do these retellings express about men and women, their life in the world, sin and redemption? Presented here are twelve hundred years of Armenian telling of the Genesis 1–3 stories in an unparalleled collection of all significant narratives of Adam and Eve in Armenian literature—prose and poetry, homilies and commentaries, calendary and mathematical texts—from its inception in the fifth century to the seventeenth century. This seminal resource contributes to the lively current discussion of how biblical and apocryphal traditions were retold, embroidered, and transformed into the lenses through which the Bible itself was read.

    eISBN: 978-1-58983-899-4
    Subjects: Religion

Table of Contents

  1. Front Matter
    (pp. i-vi)
  2. Table of Contents
    (pp. vii-viii)
  3. List of Figures
    (pp. ix-x)
  4. Preface and Acknowledgments
    (pp. xi-xii)
  5. Abbreviations
    (pp. xiii-xiv)
  6. Alphabetical List of Authors Cited
    (pp. xv-xviii)
  7. Introduction
    (pp. xix-xxii)

    In 1992, at the invitation of Professor Marinus de Jonge, I lectured at the Milan meeting of the Society for New Testament Studies (SNTS) on thestatus quaestionisof the study of the literature of Adam and Eve. I had worked on aspects of the Adam material previously, including the discovery and publication of the Armenian primary Adam book, thePenitence of Adam.¹ Indeed, the first article I published after completing my doctoral thesis was on an Armenian Adam book,Death of Adam.² The survey required by the SNTS presentation led me systematically to study the Adam literature and, soon...

  8. PART I. THE ADAM AND EVE TRADITIONS IN ARMENIAN
    • Outline
      (pp. 3-10)
    • 1. Adam and Eve Traditions in Fifth-Century Armenian Literature
      (pp. 11-38)

      This first chapter is devoted to presenting references to the Adam and Eve stories in the writings of the first century of Armenian literacy.¹ For this purpose I examined works known to have been composed in Armenian in the fifth century.² The Armenian texts of all works were consulted together with such modern translations as exist.³

      The dates of certain relevant works, notably theHistory of the Armeniansby Movsēs Xorenac‘i andThe History of Vardan and the Armenian Warby Ełišēvardapet, are disputed. It seems to us that the arguments for a post–fifth-century dating of the current...

    • 2. Adam and Eve Traditions in Sixth- to Eleventh-Century Armenian Literature
      (pp. 39-82)

      This chapter and those that follow it differ from the preceding one in character. In them, I focus more specifically on developments within the Armenian tradition itself. When I discussed the fifth-century texts, I deliberately sought not only to examine inner-Armenian developments but to set the ideas the texts expressed into the context of earlier and contemporary non-Armenian sources. The material in this and the following chapters is compared primarily with preceding Armenian authors, and notably with the fifth-century texts. I do not ignore non-Armenian material, particularly concerning innovation, but the prior Armenian tradition takes pride of place. I use...

    • 3. Adam and Eve Traditions in Twelfth- and Thirteenth-Century Armenian Literature
      (pp. 83-126)

      The twelfth and thirteenth centuries saw the flourishing of Armenian literature of the High Middle Ages, with many authors writing in the Armenian Cilician kingdom. The Pahlavouni poet and Catholicos, Nersēs Šnorhali C12, was a dominant figure, as was Nersēs Lambronac‘i C12, Archbishop of Tarsus. At this time, typological exegeses, predominantly of Adam and Christ, are worked out and presented in further detail, but no special or new ideas about Adam result from this: a developed example is to be seen in Vahram Rabuni C13, and the same tendency may be observed in the writings of Nersēs Šnorhali and Nersēs...

    • 4. Adam and Eve Traditions in Fourteenth- and Fifteenth-Century Armenian Literature
      (pp. 127-154)

      Most of fourteenth-century excerpts are drawn from the works of Grigor Tat‘ewac‘i (1344–1409). He was a great systematizer with an organized and encyclopedic approach. He wished to create, in hisBook of Questions, a work that would systematically set forth the Armenian Church’s view on all main questions of religion. Therefore, he raised a number of issues about the protoplasts that no previous author had raised, and he attempted to respond exhaustively to each of them. As a result, he often adduced or invented answers found nowhere else. His method was to pose a question and to write a...

    • 5. Adam and Eve Traditions in Sixteenth- and Seventeenth-Century Armenian Literature
      (pp. 155-176)

      The body of relevant published texts from the sixteenth and seventeenth centuries is limited, and consequently this chapter does not deal with quite a number of the topics discussed in earlier chapters. Such omissions do not necessarily correspond to any particular trends in Armenian religious thought but may simply reflect the state of publication of the textual sources, for quite a large number of compositions remain unpublished.

      However, some subjects are omitted that seem to reflect trends in religious thinking. Thus, some chronological subjects are not discussed in this and in the previous chapter. Though not all such matters are...

    • Appendix: Satan and the Serpent
      (pp. 177-210)
  9. PART II. TEXTS AND TRANSLATIONS
    • Fifth Century
      (pp. 213-288)

      Text: Agathangelos, Պատմութիւն ՀայոցHistory of the Armenians: A Facsimile Reproduction of the 1909 Tiflis Edition with an Introduction by Robert W. Thomson(Delmar, N.Y.: Caravan Books, 1980).

      Translation: Agathangelos,History of the Armenians, English translation by Robert W. Thomson(Albany: SUNY Press, 1976).

      See also: Robert W. Thomson,The Lives of Saint Gregory: The Armenian, Greek, Arabic, and Syriac Versions of the History, Attributed to Agathangelos(Ann Arbor: Caravan Books, 2010). Thomson’s translation has been changed somewhat in sections 1, 2, 3 as noted.

      1 §9 Նոքա կեանք եւ փրկութիւն այնոցիկ որ մեղօքն են աղքատացեալ. նոքա են մեծութեան գանձ...

    • Sixth Century
      (pp. 289-296)

      Text: At‘anas Taronac‘i, in Մատեան Գիտութեան եւ Հաւատոյ Թաւթի քահանայի. (Հայերէն թղթեա հնագոյն ձեռագիր 981)A Book of Knowledge and Belief by the Priest Davit‘ (The Oldest Armenian Manuscript on Paper, 981),ed. A. Mat‘evosyan (Autotypy; Erevan: Matenadaran-Nairi Press, 1997).¹

      This calendrical fragment, preserved in M2679, was edited by A. G. Abrahamyan, Anania Širakac‘i, ՄատենագրությունWritings(Erevan: Academy of Sciences, 1944), 310–13.² H. Anasyan says that the fragment is by At‘anas and not Anania, as is also the view of M. Ōrmanean.³

      1 223 [Ադ]ա[մ ամա]ց [Մ]Լ ծնանի զՍէթ յԵւայէ եւ եկեաց առ նովաւ ամս Չ մինչեւ ի ՃԼԵ...

    • Seventh Century
      (pp. 297-308)

      Text: Anania Širakac‘i, Ժամանակագրութիւն (Գիրք Կայսերաց)Chronicle (The Book of Emperors), ed. Barseł Sargisean (Venice: Mekhitarist Press, 1906). See also Erevan ms M2679, dated 971.

      Anania Širakac‘i, Անանիա Շիրակացու ՄատենագրությունըThe Works of Anania Širakac‘i, ed. A. G. Abrahamyan (Erevan: Academy of Sciences, 1944).

      1 248–49 Եւ այս են միտք մարգարէին՝ յՁ ազգին կարծիս ունէր գալ փրկչին եւ եթէ յերկարասցին եւս վասն անլրութեան մարդկան, յՁ ազգին յայտնեսցի, զորոյ թիւ յայտնէ մեզ Ղուկայ ազգաբանութիւնն՝ զերկրորդ Ադամն սկիզբն դնելով նոր ստեղծուածոյս։ Որ ի ջրոյ եւ ի հոգւոյն վերստին ստեղծաք, նոր արարածք ի Քրիստոս եղեալ եւ տարեալ հանէ յԱդամ ՀԸ նահապետս եւ...

    • Eighth Century
      (pp. 309-342)

      Text: Grigoris Aršaruni, Մեկնութիւն ԸնթերցուածոցCommentary on the Lectionary, ed. K‘. Č‘rak‘ean (Venice: Mekhitarist Press, 1964), 86–87.

      1 Թէ որպէս յաղագս մարդոյն երկիր եւ ծով իւրովք զարդուն եւ ծննդովք, ի ձեռն հաստատութեան երկնին լուսաւորօքն հանդերձ բաժանեալ յառաջին երկնէն, երկրորդ աշխարհ գոյացաւ ի փառս եւ ի գովութիւն արարչին։

      On how for the sake of man, the earth and the sea with their ornaments and creatures were divided by the firmament, together with the luminaries from the first heaven, and the second world came into being for the glory and praise of the Creator.

      2 Եւ արդ ունի խորհուրդ ընթերցուածոցն յայտնել...

    • Ninth Century
      (pp. 343-364)

      Text: Hamam Arewelc‘i, Մեկնութիւն Առակաց “Commentary on Proverbs,” in Step‘anos Siwnec‘i, Մեկնութիւն չորից աւետարանչացCommentary on the Four Evangelists; Hamam Arewelc‘i,Մեկնութիւն ԱռակացCommentary on Proverbs,ed. M. Saribekyan (Erevan: Academy of Sciences, 1994).

      Translation:Hamam: Commentary on the Book of Proverbs,trans. and ed. Robert W. Thomson (Hebrew University Armenian Studies 5; Leuven and Dudley, Mass.: Peeters, 2005). The translation here is my own.

      1 198 Ի պտղոյ արդարութեան բուսանի ծառ կենաց

      Ուստի բուսաւ ծառն կենաց որդին Աստուծոյ ի խաչին, ծառն կենաց, որով շուրջ կան Սերօբէքն եւ Քերօբէքն։

      From righteousness’s fruit, a tree of life grows (Prov 11:30).

      Whence¹...

    • Tenth Century
      (pp. 365-402)

      Text: Anania Mokac‘i, Kat‘ołikos of All Armenians, Յաղագս ապստամբութեանն տանն ԱղուանիցOn the Rebellion of Albania,ed. G. Tēr Mkrtč‘ean,Ararat30 (March 1897): 129–44.

      1 137–38 Ապա աստանօր սկզբնաչարն սատանայ, որ ի ձեռն կնոջն գաղտնապատիր եւ սուտակասպաս խաբկանօք զերանալիրն‘ կազմած ընդվզեալ փաղաքշալուր աստուածաոյսն կարծեօք՝ զնախագոյն բաղդատական տարամերժեալ պատիւ՝ զնա տիրեսցէն քեզ՝ / վճռաւորեաց, վատթարակի առեալ զասումն երկրաւոր, նզովեալ ի քոյդ սղալանս, անհեշտաբար զնա ըմբոյշխնեսցես. մինչեւ ի կատար խոցոտմունք վիրաւորիչք ընձիւղեսցին քեզ. փոխանակ եռանգասեռն երփնեռացիկ ընդծաղկաւապատւութեանց՝ արքայականացն կայենիցն փափկութեանց՝ յերկս տաժանմանց կրիցես զտուգանսդ զսգուողանացդ. զանասնաճարակն հարկեսցիս պարենաւորիլ, հանդերձանս դիւրաթառամս եւ վաղահամուռս, մինչեւ ի ծոցաւորիլն քո անդէն։ Եւ ստեղծեալդ...

    • Eleventh Century
      (pp. 403-408)

      Text: Anania Sanahnec‘i, in Yakob K‘ēyosēyan, Աստվածաբանական Բնագրեր, Ուսումնասիրություններ ԱTheological Texts and Studies,vol. 1 (Ēǰmiacin: Holy Ēǰmiacin Press, 2000).

      1 131 Օրհնեալ ես խորան սուրբ … գերազանցեալ լուսաճեմ ճառագայթիւք . … քան զադինական դրախտին զայն զծաղկափթիթ տնկոցն զկանաչասաղարթ ոստոցն զտարածումն։ Վասն զի անդանօր սպրդեալ սողոսկանաւք սողեցաւ աւձն մահաթոյն, նենգապատիր դաւաճանմամբ զանմահութիւն մարդոյն ընդ մահուամբ սահմանեալ կողոպտեաց ի լուսապաճոյճն պատմուճանէն։

      You are blessed, holy tabernacle … surpassing with your brilliant rays … that Edenic garden, that of the blossoming trees, of the spreading of verdant branches. Because the serpent with deadly venom slithered there, having insinuated itself, and with...

    • Twelfth Century
      (pp. 409-454)

      Text: Abusayid, Յաղագս կազմութեան մարդոյնOn the Formation of Man, ed. and trans. into Russian by Stella Vardanyan (Erevan: Erevan State University, 1974). He was a Syrian.

      1 117 Արար Աստուած զերկինս եւ զերկիր, զծով եւ զցամաք, զհրեղէնս եւ զհողեղէնս, զհոգեւորս եւ զշնչաւորս, զանասունս եւ զթռչունս, զսողունս եւ զզեռունս։ Արար եւ զադամային զմարմինս ըստ պատկերի իւրոյ եւ եդ ի վերայ նորա սիրել զԱստուած եւ պահել զպատուիրանս նորա եւ ետ իմաստութիւն եւ հանճար մարդոյն գտանել զբժշկութեան արուեստ գիտութեան։

      God made the heavens and the earth, the sea and the dry land, the fiery and earthly beings, the spiritual and animated beings,¹...

    • Thirteenth Century
      (pp. 455-518)

      Text: Frik, ԲանաստեղծություններPoems, ed. M. Mkryan and E. T‘orosyan (Erevan: Academy of Sciences, 1941).

      1 70–71 Նոքա կեանք եւ

      Զանանց բարին էր յաջողեալ,

      Անմահ աշխարհն էր քեզ տըւած.

      Սերովբէիւք պարիսպ ածեալ

      Մէկ պատուիրան էր քեզ գրած։

      The eternal good was thriving,

      The immortal land was given to you,

      Walls were made of Seraphim,

      One commandment was written for you.

      2 10 Կեր դու յամէն պտղոյ Ադամ,

      Զատ ի մէկէն որ չէ հրամած.

      Երբ ի հողոյ էր զքեզ զուգել,

      Դու ոնց կամիր լինել Աստուած։

      Eat from every fruit, Adam,

      Except one, which is not commanded [to be eaten].

      When...

    • Fourteenth Century
      (pp. 519-604)

      Text: Barseł Maškeronc‘i Մեկնութիւն սրբոյն աւետարանին որ ըստ ՄարկոսիCommentary on the Gospel According to Mark(Constantinople: Abraham T‘erzean Aknec‘i Press, 1826).

      1 43 Եւ տե՛ս զայս յառաջին մարդն՝ որ թերեւս եւ ո՛չ մի օր ողջոյն եկաց ի դրախտին, եւ յայսպիսի չարիս կործանեցաւ հանգստեամբն, զի հաւասար Աստուծոյ ցանկայր լինել՝ եւ միում պատուիրանի չկարաց անսալ։ Թէ զայլ եւս ժամանակսն առանց փորձութեանց կացեալ էր՝ ո՞րպիսի ինչ չարիս ո՛չ գործէր. յաղագս այսորիկ ասէ, հարկ է գալ փորձութեան եւ գայթագղութեան։

      And see this in the first man who perhaps did not remain even one whole day in the Garden restfully, and perished in such...

    • Fifteenth Century
      (pp. 605-626)

      Text:Matenadaran Amulet 116in Y. E. Loeff, “Four Texts from the Oldest Known Armenian Amulet Scroll: Matenadaran 116 (1428)” (M.A. thesis, Hebrew University, Jerusalem, 2002). Section 2, lines 44–66

      1 Յայնժամ ասեն դեւքն մեք հրեշտակք էաք յերկինս. եւ ոչ պահեցաք զպատուիրանս Աստուծոյ. այլ հպարտացաք եւ ոչ տուաք զփառս Աստուծոյ. բարկացաւ եւ պատառեաց զերկինս եւ ի վայր ել/50/ ից զմեզ մինչեւ յանդունդս. եւ էստեղծ Աստուած զԱդամ. եւ եդ ի դրախտին. եւ զմեր պատիւն ետ նմայ։ եւ մեք նախանձեցաք ընդ պատուի նորա. եւ տուաք ուտել ի պտղոյն /55/ որ ոչ հրամայեաց նմայ չէ ուտել. եւ հանաք զնայ ի դրախտէն. եւ...

    • Sixteenth Century
      (pp. 627-646)

      Text: Awetik‘ Mahtesi, “Poems,” in Ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծությունը (XVI–XVII դդ.)Late Medieval Armenian Poetry (16th–17th cc.),vol. 2, ed. H. Sahakyan (Erevan: Academy of Sciences, 1987), 34–46.

      1 43 Պարտ է խոնարհութեամբ կենալ,

      Նմանիլ սրբոցն ամէնի։

      One should live with humility,

      Be in everything like saints,

      2 Քան զԱդամ՝ ձեռագործ Աստուծոյ,

      Որ չեկաց նա պատուիրանի,

      Արտաքսեցաւ ի դրախտէն,

      Անիծից եղեւ արժանի։

      (And) not (like) Adam made by God’s hands,

      Who did not obey the command,

      Was expelled from the Garden,

      Became worthy of curse.

      Text: Azaria J̌ułayec‘i, “Poems,” in K. Kostaneanc‘, Նոր ժողովածու, Միջնադարեան հայոց տաղեր...

    • Seventeenth Century
      (pp. 647-678)

      Text: Anonymous Author 8, “Poems,” in Ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծությունը (XVI–XVII դդ.)Late Medieval Armenian Poetry (16th–17th centuries),vol. 2, ed. Hasmik Sahakyan (Erevan: Academy of Sciences, 1987), 644–45.

      1 644–45 Օձն խաբեաց զԵւայ, զԱդամ,

      Պատճառ եղեւ չար բանսարկուն։

      The serpent deceived Eve, Adam,

      The evil Devil was the cause.

      2 Զպատուէր Տեառն ոչ պահեցին,

      50 Խաբեալ կերան դրախտի պտղոյն,

      Յուտելն իսկոյն փոշմանեցին

      Եւ մերկացան անճառ լուսոյն։

      They did not observe God’s command,

      50 Being deceived they ate of the fruit of the Garden;

      While eating they immediately regretted

      And were stripped of the ineffable light....

    • Eighteenth Century
      (pp. 679-682)

      Պատմութիւն պարսից (ԺԸ դար)History of Persia (18th c.),ed. B. Aławeleanc‘ (Vałaršapat: Holy Ēǰmiacin Press, 1905).

      (the four dynasties who reigned before the Arabs are listed … the first was called DaduiansԴադուինեաց)

      1 23 Եւ ի միջի յորոց՝ թագաւոր ոմն կոչէին Զօակթաղի, որոյ մականուն տային Աժադահակ. ասէին թէ՝ սա միայն Ռ ամ թագաւորեաց։ Ո՜վ մեծի եւ անըմբռնելի յիմարութեանս. Ադամ նախաստեղծն ո՛չ եկաց մնաց անդր քան զհազար ամն …

      And among them there was a king called Zoakt‘ałi, to whom they gave the epithet Aždahak. It was said that only he ruled for 1000 years. Oh great and incomprehensible...

  10. Alphabetical List of Authors Quoted
    (pp. 683-698)
  11. Bibliography
    (pp. 699-722)
  12. Index of Selected Subjects and Proper Names
    (pp. 723-730)
  13. Index of Ancient Sources
    (pp. 731-742)