De levenskracht der bevolking

De levenskracht der bevolking: Sociale en demografische kwesties in de Lage Landen tijdens het interbellum

Jan kok
Jan Van Bavel
Copyright Date: 2010
Published by: Leuven University Press,
Pages: 448
https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qdwxn
  • Cite this Item
  • Book Info
    De levenskracht der bevolking
    Book Description:

    De periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog heeft in de Lage Landen tot nog toe weinig aandacht gekregen. Het leek een niemandsperiode, een verminkt tijdsgewricht, dat letterlijk en figuurlijk weggedrukt werd door de oorlogen. Ten onrechte, zo blijkt uit De levenskracht der bevolking. Het interbellum was een dynamisch sociaal laboratorium en kende intense maatschappelijke spanningen. De moderniteit was op kruissnelheid gekomen en riep tegengestelde reacties op, gaande van radicale omarming tot reactionaire verwerping. Politieke democratisering botste op antidemocratische reacties en nieuwerwetse tendensen in het huwelijks- en gezinsleven lokten antimoderne kritiek uit. In de westerse wereld woedde een debat over ‘de bevolkingskwestie'. Een aantal demografische evoluties werd in brede kringen gelezen als een teken dat het met de westerse cultuur de verkeerde kant uitging en dat een aantal waarden en normen dreigde verloren te gaan. In dit boek nemen Nederlandse en Vlaamse historici, sociologen, economen en demografen een reeks thema's onder de loep rond ‘volk', huwelijk en gezin, leven en dood tijdens het interbellum. Ze doen dit vanuit actuele invalshoeken en met verrassende bronnen en originele methoden. De belangrijkste thema's uit die tijd staan ook vandaag (opnieuw) op de maatschappelijke agenda: lage vruchtbaarheid, vergrijzing en internationale migratie.

    eISBN: 978-94-6166-005-3
    Subjects: Population Studies

Table of Contents

  1. Front Matter
    (pp. 1-4)
  2. Woord vooraf
    (pp. 5-6)
    Koen Matthijs

    Het interbellum kreeg in Vlaanderen, zoals elders, tot nu toe weinig aandacht. Het lijkt wel een niemandsperiode, een verminkt tijdsgewricht, letterlijk en figuurlijk weggedrukt of weggehouden door twee mastodonten, de twee wereldoorlogen. Ten onrechte, zo blijkt. Het interbellum was een dynamisch sociaal laboratorium, geen historische reserveperiode, geen voorbijgaand intermezzo. Dit boek brengt daarvoor nieuwe feiten aan, maar ook nieuwe context en nieuwe duiding. Die feiten, die context, die duiding worden kleurrijk en inspirerend geordend tot een sterke typering: het boek geeft een overzicht, maar ook inzicht, het steunt op empirie, maar duidt ook, het gaat niet alleen om de statistiek,...

  3. Table of Contents
    (pp. 7-8)
  4. Inleiding “De levenskracht der bevolking”. sociale en demografische kwesties in de Lage Landen tijdens het interbellum
    (pp. 9-22)
    Jan Van Bavel and Jan Kok

    De periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog (1919-1939) was een periode van intense maatschappelijke spanningen. De moderniteit was in een kruisversnelling gekomen en riep tegengestelde reacties op, gaande van radicale omarming tot reactionaire verwerping. Politieke democratisering botste op antidemocratische reacties. Moderniserings- en individualiseringstendensen in het huwelijks- en gezinsleven lokten fundamentele antimoderne kritieken uit. Ongekende economische groei koerste naar oververhitting en naar een zware crash. Secularisering versterkte de verzuiling en ontlokte pleidooien voor godsdienstig reveil. alles veranderde ook zo razendsnel. Vele geschriften uit die tijd getuigen van angst en onzekerheid voor het onbekende: ‘Waar gaan we naartoe?’ gaandeweg leken...

  5. Deel 1 Oorzaken van de economische depressie
    • Europa en de wereldeconomie in het interbellum
      (pp. 25-48)
      Erik Buyst

      Hoewel historici en economisten altijd wel belangstelling aan de dag legden voor de economische problemen tussen de twee wereldoorlogen, kwam dit onderzoek pas in de jaren 1970 echt in een stroomversnelling terecht. De twee olieschokken veroorzaakten moeilijkheden die heel wat gelijkenissen vertoonden met die van de jaren 1930. De schuldencrisis in de ontwikkelingslanden, de grote onevenwichtigheden in de internationale handel, de monetaire instabiliteit en de hoge werkloosheid vormen daarvan belangrijke voorbeelden. Nadat de effecten van de olieschokken vanaf het midden van de jaren 1980 geleidelijk aan wegebden, werd de wereldeconomie geregeld opgeschrikt door het opnieuw opduiken van zware financiële crisissen,...

    • Neutraliteit in de Eerste Wereldoorlog en de economische gevolgen in de jaren 20 en 30
      (pp. 49-78)
      Hein A. M. Klemann

      Nederland was in de Grote Oorlog van 1914-1918 neutraal. Dat betekende niet dat de strijd niet ook in dit land enorme gevolgen had. Niet alleen werd het in 1914 in enige dagen overspoeld met een miljoen vluchtelingen uit het minder fortuinlijke België, ook betekende het uitbreken van de oorlog voor de wereld als geheel het einde van een periode van vrijhandel, economische integratie en openheid waarvan Nederland in het bijzonder had geprofiteerd. De goedereninvoer bedroeg in 1913 al 81 %, de goederenuitvoer 59 % van het bruto binnenlands product (BBP). vanaf het uitbreken van de strijd zakten in- en uitvoer...

    • De demografische component in de economische crisis van de jaren dertig: een correctie op het bestaande beeld
      (pp. 79-106)
      Jan Willem Drukker

      De algemeen geaccepteerde verklaring (hierna: ‘economische consensus’) voor het feit dat Nederland – en, zij het in iets mindere mate, ook België - langer en heftiger dan andere landen werd getroffen door de economische crisis na 1929 luidt dat het handhaven van de gouden standaard – in Nederland tot in de herfst van 1936; in België tot in 1935 – en de daarmee verbonden aanpassingspolitiek de voornaamste boosdoeners waren.¹ Het belangrijkste argument binnen deze economische consensus is dat de landen die vasthielden aan de gouden standaard niet in staat waren om hun kostenniveau ten opzichte van het buitenland in voldoende mate te laten...

  6. Deel 2 Geboortebeperking en het risico van ontvolking
    • Tussen crisis en verzuiling: regionale verschillen in vruchtbaarheid in Nederland tijdens het interbellum
      (pp. 109-140)
      Hans Knippenberg and Sjoerd de Vos

      Al bleef Nederland neutraal tijdens de Eerste Wereldoorlog en wist het de verschrikkingen daarvan buiten haar grenzen te houden, binnen die grenzen was er wel degelijk sprake van strijd, zij het van niet-gewelddadige aard. Wij doelen hier op de twee maatschappelijke strijdpunten, die het land in het laatste kwart van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw in zijn greep hadden: de schoolstrijd en de strijd om het algemeen kiesrecht. Een jaar voordat de eerste Wereldoorlog zijn einde vond, werden ook deze strijdpunten beslecht in wat als de Pacificatie van 1917 de geschiedenis in zou gaan. De in...

    • Kleine boeren en grote gezinnen in crisistijd (1920-1970) - Een nieuwe these
      (pp. 141-196)
      Paul M.M. Klep

      In de historische demografie wordt – althans in Nederland – de kracht van het antimalthusiaans, dogmatisch en georganiseerd katholicisme vrij algemeen aanvaard als verklaring voor het relatief hoge niveau van huwelijksvruchtbaarheid, dat de katholieken, vergeleken met de rest van de bevolking, hadden. De kerk, zo is de gedachte, belette een acceptatie van rationele afwegingen. Dezelfde kerkelijke controle wordt ook aangewezen voor de trage daling van de huwelijksvruchtbaarheid van de Nederlandse katholieken (Engelen, 1987: 201-202, 205-207; Engelen, 1994: 75-76; een samenvatting in: Engelen, 2009: 73-90). Op basis van nogal turbulente ervaringen van de kleine boeren in Nederland in de periode 1920-1970 wordt in...

    • Uitstel en afstel van ouderschap tijdens het interbellum in Nederland
      (pp. 197-228)
      Jan Van Bavel and Jan Kok

      Op vrijdag 8 en zaterdag 9 november 1929, nog geen twee weken na de beurskrach in New York, werd in Den Haag de conferentie ‘Het veranderende gezinsleven’ gehouden, uitgaande van de Bond ter Behartiging van de Belangen van het Kind. Hoewel de deelnemers over het algemeen positief stonden tegenover de snelle veranderingen in de samenleving, zoals de verbeterde opleiding, de toegenomen oriëntatie op de samenleving van moeders, de grotere gelijkwaardigheid van man en vrouw in het huwelijk, zagen sommige sprekers toch dreigende wolken boven het gezin:

      “Het is een bedroevend verschijnsel, dat velen er tegen op zien, kinderen groot te...

    • “Miskenning van de kinderzegen” Kleine gezinnen en kinderloosheid tijdens het interbellum in België
      (pp. 229-252)
      Jan Van Bavel and Anneleen Baerts

      In maart 1932 schrijft de redactie vanDe Bonddat België getroffen wordt door een crisis die “veel dieper, ernstiger en noodlottiger dan de economische krisis” is, namelijk “de ontvolkingskrisis” (p.35).

      “Volgens de meest wetenschappelijke berekeningen, zal de Belgische bevolking binnen één eeuw met de helft verminderd zijn, indien de huidige demografische voorwaarden onveranderd blijven” (p.35).

      De ‘demografische voorwaarde’ waar het allemaal om draaide, was de daling van het kindertal van de gezinnen tot onder het niveau dat nodig was om in de vervanging van de generaties te voorzien. Pater en jezuïet valère Fallon, medeoprichter in 1921 van De bond...

  7. Deel 3 De strijd tegen degeneratie en losbandigheid
    • Voedingsleer op zoek naar het ideale menu voor arbeidersgezinnen in België tussen 1900 en 1940
      (pp. 255-284)
      Peter Scholliers

      Rond 1910 hadden alle Belgische deskundigen het over grote tekorten met betrekking tot de voeding van de arbeidersbevolking, maar amper twintig jaar later gewaagden sommigen al van de gevaren van te veel eten voor diezelfde arbeiders. Louisa Mathieu, directrice van de huishoudschool van Verviers, illustreerde de eerste visie: “La nourriture doit être abondante, saine et substantielle” (Mathieu, 1906: 99). ‘Abondante’ en ‘substantielle’ benadrukken de smalle marge tussen te weinig en net genoeg. ‘saine’ slaat niet op ons hedendaagse concept van gezonde voeding, maar heeft betrekking op zuiver (i.e., onvermengd) voedsel in een tijd waarin fraude veel voorkwam. Paula Mertens en...

    • Op het breukvlak van individu en gemeenschap. Europese sociaaldemocraten en een ‘brave new world’ in de 20ste eeuw
      (pp. 285-320)
      Leo Lucassen

      In het midden van de jaren zeventig van de 20ste eeuw schafte het Zweedse parlement de eugenetisch geïnspireerde sterilisatiewetgeving af die in 1935 onder sociaaldemocratisch bewind was ingevoerd en in 1941 nog eens werd aangescherpt. In die periode van veertig jaar werden bijna 63.000 Zweden onvruchtbaar gemaakt. in vele gevallen gebeurde dat onder zware druk of zelfs regelrechte dwang van de staat en het waren vooral degenen die als ‘onproductief’ werden beschouwd op wie deze sociale politiek zich richtte (Broberg & Roll-Hansen, 1996; spektorowski & Mizrachi, 2004).

      Over deze eugenetische maatregelen, die ook in andere Scandinavische landen ingang vonden, is...

    • “De onbewoonbare krotten zijn etterende middens waar al de ziekten van het sociaal korps gisten.” De kruistocht tegen de krotwoningen in het interbellum
      (pp. 321-354)
      Patricia Van den Eeckhout

      In 1999 lanceerden de Verenigde Naties het initiatiefCities without slums,met als doel de levensomstandigheden van de armste en meest marginale stadsbewoners te verbeteren. Alan Gilbert ziet het met lede ogen aan. Niet het programma vervult hem met vrees, wel het (opnieuw) opduiken van het woord ‘slum’. Hij heeft het over ‘a dangerous word’, ‘an emotive word’ dat dreigt een doos van Pandora te openen: door het gebruik van de term ‘slum’ riskeert men te vervallen in de oude gewoonte de kenmerken van een manke huisvesting te verwarren met de eigenschappen die de bewoners ervan zouden onderscheiden (Gilbert, 2007:...

    • Los van God, gezin en natie. Problematisering en criminalisering van ongeoorloofde seks van jonge vrouwen in de vroege twintigste eeuw
      (pp. 355-384)
      Margo De Koster

      Het zogeheten vraagstuk van de ‘zedeloosheid’ was niet weg te branden uit het vroegtwintigste-eeuwse maatschappelijke en politieke debat in België. De vertogen en beleidsmaatregelen die rondom deze kwestie vorm kregen, weerspiegelden een verhoogde intolerantie van brede maatschappelijke kringen ten aanzien van afwijkingen van de heersende burgermoraal op het vlak van seks, voortplanting en genderrollen. Dit was het gevolg van een vrij diepgaande angst voor verstoringen van de zedelijke en maatschappelijke orde, die mede gevoed werd door de bevolkingskwestie. in deze context werden naast abortus en contraceptief gedrag ook expliciet allerhande vormen van deviante seksualiteitsbeleving als een sociaal en moreel probleem...

    • “Ik hèb geen man!” Celibaat en echtscheiding tijdens het interbellum, vertogen en praktijken
      (pp. 385-414)
      Leen Van Molle

      “Ik heb geen man” roept de Samaritaanse vrouw tot Jezus, en na haar uitroep ontmaskert hij prompt haar overspelig gedrag (Johannes 4, 17-18).‘Ik hèb geen man!’is ook de uitdagende titel van een boek uit 1947 dat in vlaanderen een ruime verspreiding krijgt. het verwerpt het huwelijk als louter lustbevrediging en roept op tot “een ware huwelijksbeleving” om het volkomen geluk te bereiken. De auteur – de Nederlander William Bernard Huddleston Slater, huisarts, gynaecoloog en overtuigd katholiek – reikt zijn lezers een ‘speciale gezondheidsleer van de liefde’ aan, geestelijk en lichamelijk, vanaf het seksuele ontwaken van de jongere tot en met...

    • Immigratie(beleid) in België tijdens het interbellum, kansen benutten of gevaar weren?
      (pp. 415-446)
      Frank Caestecker

      M. Lechat, hoofdcommissaris van de gerechtelijke politie blikte in 1950 terug op de immigratie tijdens het interbellum:

      “Tot 1918 ging de buitenlandse bevolking zonder moeite op in de Belgische samenleving, bood haar de voordelen van de specialiteiten die ze meebrachten en hun initiatieven op het vlak van handwerk en zelfs van industrie. Zij fungeerden als stimulans en aanvulling op de Belgische bevolking. Daarna begon de buitenlandse bevolking toe te nemen aan een steeds sneller ritme… De vreemdelingen die aanvaardden om te werken in de mijnen om de autochtone tekorten aan te vullen, leverden een kostbare dienst aan de industrie en...