Geleerd in de tropen

Geleerd in de tropen: Leuven, Congo & de wetenschap, 1885-1960

RUBEN MANTELS
Series: Lovaniensia
Volume: 29
Copyright Date: 2007
Published by: Leuven University Press,
Pages: 352
https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qdxjs
  • Cite this Item
  • Book Info
    Geleerd in de tropen
    Book Description:

    Van de dagen van Leopold II tot de dag dat koning Boudewijn Congo onafhankelijk verklaarde, was de Leuvense universiteit actief in de kolonie. Hoogleraren en onderzoekers ondernamen tropische expedities en volgden de veranderende kennis van Congo in Leuven op. Belgische studenten voegden zich bij de ontdekkingsreizen van Stanley, namen deel aan de exploitatie van Katanga of sympathiseerden met de onafhankelijkheidsstrijd. In die strijd speelde Leuven een voortrekkersrol met de Lovanium-universiteit die zij nabij Leopoldstad oprichtte. Op basis van archiefonderzoek en interviews brengt Ruben Mantels een intrigerend portret van Lovanium, de universiteit onder de tropenzon. Mantels beschrijft het dagelijks leven op de campus, verhaalt van tropische carrières en portretteert de eerste generatie Congolese intellectuelen. Geleerd in de tropen is een geschiedenis van een universiteit en een kolonie, van 'blanken' en 'zwarten', van kolonisatie en dekolonisatie. Het vertelt over de faam van koloniale helden en over de pioniers van Lovanium en doet dit in een aantrekkelijke stijl, met een ruime keuze aan origineel beeldmateriaal.

    eISBN: 978-94-6166-045-9
    Subjects: History

Table of Contents

  1. Front Matter
    (pp. 1-6)
  2. Table of Contents
    (pp. 7-10)
  3. AFKORTINGEN
    (pp. 11-12)
  4. AFRIKA AAN DE HORIZON

    • [Introduction]
      (pp. 13-20)

      Vanuit de lucht bekeken lijkt het een kartonnen maquette in een maanlandschap. Als speldeprikken ziet men hier en daar enkele figuurtjes verrijzen, een wagen en enkele bomen staan verdwaald over het plateau. Het zwembad op de voorgrond trekt al de aandacht. Net als de verkoelende wind die over het plateau waaide, bezorgde dit bassin van olympische afmetingen de bewoners van de tropische campus de nodige verfrissing. Want ondanks de verlaten aanblik van de foto leefden er meer dan duizend personen op deze heuveltop: studenten en hoogleraren, ziekenhuispersoneel, administratief en technisch personeel, vrouwen en kinderen. Zij werkten en studeerden in de...

    • DE KOLONIALE ONDERNEMING De Leuvense universiteit, Leopold II en Congo 1885-1914
      (pp. 21-54)

      Uitbundig feliciteerde de Leuvense rector Constant Pieraerts koning Leopold ii op 9 maart 1885 met zijn Berlijnse successen.¹ De vorst was er met de nodige diplomatie in geslaagd het gebied dat Henry Morton Stanley in Centraal-Afrika had blootgelegd te laten erkennen door de Europese mogendheden op een internationale conferentie. Een belangrijk onderdeel van Leopolds erkenningsstrategie was de voorstelling van Congo Vrijstaat als een filantropisch project: het brengen van de beschaving aan een ‘primitief’ volk dat zuchtte onder het Arabische slavenjuk. Dat was een thema dat niet enkel in Berlijn, maar ook aan de Leuvense universiteit aansloeg: ‘Te zien hoe het...

    • ZENDING Universiteit en missiecongregaties in Congo 1918-1945
      (pp. 55-84)

      Kisantu, Bunia, Kamponde, Kalenda en Katana: het zijn de Congolese namen van de locaties waar de Leuvense universiteit vanaf het midden van de jaren 1920 landbouwkundige en medische scholen oprichtte. Dit gebeurde in een bijzondere, soms moeilijke, bij wijlen conflictueuze, maar gedurende de gehele koloniale periode volgehouden samenwerking met de missiecongregaties. Met de Fondations médicales en de Centres agronomiques de l’Université de Louvain au Congo – kortweg fomulac en cadulac genoemd – werd een nieuwe stap gezet in de Leuvense deelname aan de koloniale onderneming. De universitaire betrokkenheid was niet langer uitsluitend intellectueel, maar werd nu ook institutioneel verankerd. Deze...

    • SLAGKRACHT (1) De uitbouw van de Leuvense koloniale beweging 1918-1945
      (pp. 85-116)

      Terwijl in Congo missionarissen en Leuvense landbouwkundigen en medici apostolaatswerk onder de tropenzon verrichtten, vonden er ook aan de Alma Mater zelf belangwekkende ontwikkelingen plaats. Naast de groep van fomulac en cadulac werkte er een aantal hoogleraren met een meer onderzoeksgerichte instelling aan projecten op het vlak van tropische agronomie en geologie. Aan hun faculteiten werden deze koloniale experten pleitbezorgers voor nieuwe onderwijsprogramma’s, waarvoor een toenemend aantal studenten zich inschreven. Tijdens het interbellum veranderde Congo immers van een avontuurlijke onderneming naar een stabiele kolonie, waar een voorspoedige carrière en een aangenaam leven in het verschiet lagen. De uitbouw van de...

  5. DE RECTOR IN CONGO

    • [Introduction]
      (pp. 117-126)

      In een herdenkingsrede voor de overleden rector Paulin Ladeuze kon Honoré van Waeyenbergh zijn voorganger eren als een ‘groot Koloniaal’.¹ Die titel had Ladeuze verdiend door de steun die hij had verleend aan fomulac en cadulac, de koloniale opleidingen die tijdens zijn rectoraat waren gegroeid, de laboratoria waarvoor de rector onderzoeksfondsen had vrijgemaakt en de veelvuldige onderhouden met missionarissen en leden van de koloniale overheid die hij in zijn drukke agenda had ingeschreven. Al deze activiteiten hadden evenwel tamelijk onopvallend plaatsgevonden. Zelden trad Ladeuze in koloniale aangelegenheden op de voorgrond, met uitzondering van de rectorale redevoeringen waarin hij het thema...

    • SLAGKRACHT (2) De uitbouw van de Leuvense koloniale beweging 1945-1954
      (pp. 127-164)

      De naoorlogse uitbouw van de Leuvense koloniale beweging verliep parallel met de vestiging van Lovanium. Al in 1945 circuleerden er plannen voor een Congolese universiteit, maar deze bevonden zich vooralsnog in het stadium van de geruchten; pas vanaf 1947, na de reis van rector Honoré van Waeyenbergh, werden ze concreter. In de volgende jaren werd in een moeilijke verhouding met de missiecongregaties, de koloniale overheid en de publieke opinie daadwerkelijk een universiteit op Congolese bodem uit de grond gestampt, die in 1954 haar deuren opende.

      Onmiskenbaar kon dit werk in Afrika enkel slagen dankzij de groei en de positieve dynamiek...

    • VESTIGING De inplanting van Lovanium 1945-1954
      (pp. 165-200)

      Rector Honoré van Waeyenbergh sprak over Lovanium als ‘een reusachtige onderneming in Afrika’, waarvoor de universiteit zich ‘opofferingen’ moest getroosten en ‘moeilijkheden’ overwinnen. Ook voor anderen die betrokken waren bij de oprichting van de eerste katholieke universiteit op Afrikaanse bodem was dat ‘een grootscheeps project’, waarvan de geschiedenis de allure van een ‘saga’ aannam. Een hoofdrolspeler als Guy Malengreau beschreef deze geschiedenis in memoires die bij wijlen lezen als een thriller. Maar ook een onpartijdige figuur, zoals een Britse historicus uit de jaren 1960, verliet de Mont Amba, de heuveltop nabij Leopoldstad waar Lovanium was gevestigd, met het gevoel ‘an...

    • BEZIELDE HEUVEL Een universitaire gemeenschap in opbouw 1954-1960
      (pp. 201-236)

      ‘Ik weet, en waardeer ten volle, het pionierswerk dat door u allen wordt geleverd, en de trouwe aanhankelijkheid die Lovanium met onze Alma Mater verbindt. God steune en zegene U: wij blijven helpen zoveel we kunnen.’¹ Met datenvoiwenste de Leuvense rector Honoré van Waeyenbergh het jonge Lovanium een behouden vaart. In de volgende jaren ontwikkelde de universiteit zich van een prille gemeenschap tot een voldragen instelling met zes faculteiten, vier instituten en méér dan duizend campusbewoners. Die snelle groei bezegelde de zelfstandigheid van Lovanium en schonk de universitaire instelling zelfvertrouwen. De moeizame voorgeschiedenis en stormachtige opstartfase werden vergeten,...

    • DEKOLONISATIE Veranderende tijden in Leuven en Lovanium 1955-1960
      (pp. 237-278)

      Martin Nguete werd in 1924 geboren in Lukula.¹ Na zijn humaniorastudies belandde de jongeman aan de medische sectie van het universitaire centrum te Kisantu, waar hij met grote onderscheiding afzwaaide. De beloftevolle medicus werd er aangeworven als assistent, belast met lesopdrachten en wist in 1951 zijn eerste wetenschappelijke studie te publiceren. Met de steun van Gerard van der Schueren kon Nguete vervolgens aan de Leuvense universiteit een bijzondere opleiding genieten, waarin hij werd klaargestoomd om in het laboratorium anatomie van de Lovanium-universiteit in Kimuenza te worden tewerkgesteld. In Leuven ging er een andere wereld open. Nguete kwam er terecht in...

  6. DE AVONTURENACADEMIE
    (pp. 279-284)

    In 1960 werd een blad omgeslagen. De kater van de onafhankelijkheid en de strijd om ‘Leuven Vlaams’ maakte een eind aan tachtig jaren geschiedenis waarin Congo een vanzelfsprekend, prominent onderdeel van de universitaire werking was geweest. De universiteit Lovanium, het meest tastbare icoon van Leuven in Congo, bewandelde voortaan nieuwe, postkoloniale paden.¹ De Leuvense hoogleraren in de tropen keerden almaar talrijker terug en kenden een vaak moeilijke integratie in een universiteit die zelf in een diepgaand hervormingsproces verwikkeld was. Ontwikkelingssamenwerking werd voor velen een uitlaatklep. Hoewel haar koloniale profiel geleidelijk vervloog, bleef de groep verbonden door een gedeeld verleden. Tot...

  7. DANKWOORD
    (pp. 285-288)
  8. NOTEN
    (pp. 289-338)
  9. BIBLIOGRAFISCHE TOELICHTING
    (pp. 339-342)
  10. HERKOMST VAN ILLUSTRATIES
    (pp. 343-346)
  11. REGISTER VAN PERSOONSNAMEN
    (pp. 347-352)